objaśnienie podstawowych zagadnień i obrona
Nowa definicja gwałtu – treść przepisu obowiązująca od dnia 13 lutego 2025 r.
Art. 197. § 1. Kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego przemocą, groźbą bezprawną, podstępem lub w inny sposób mimo braku jej zgody,
podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 15.§ 1a. Tej samej karze podlega, kto doprowadza inną osobę do obcowania płciowego wykorzystując brak możliwości rozpoznania przez nią znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem.
§ 2. Jeżeli sprawca, w sposób określony w § 1 lub 1a , doprowadza inną osobę do poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności,
podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
§ 3. Jeżeli sprawca dopuszcza się zgwałcenia:
1) wspólnie z inną osobą,
2) (uchylony),
3) wobec wstępnego, zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub siostry,
4) posługując się bronią palną, nożem lub innym podobnie niebezpiecznym przedmiotem lub środkiem obezwładniającym albo działając w inny sposób bezpośrednio zagrażający życiu,
5) wobec kobiety ciężarnej,
6) utrwalając obraz lub dźwięk z przebiegu czynu,
podlega karze pozbawienia wolności od lat 3 do 20.
§ 4. Jeżeli sprawca dopuszcza się zgwałcenia wobec małoletniego poniżej lat 15 lub sprawca czynu określonego w § 1–3 działa ze szczególnym okrucieństwem lub następstwem tego czynu jest ciężki uszczerbek na zdrowiu,
podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze dożywotniego pozbawienia wolności.
§ 5. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1-4 jest śmierć człowieka, sprawca
podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 8 albo karze dożywotniego pozbawienia wolności.
Przestępstwo zgwałcenia należy do grupy przestępstw ujętych w rozdziale XXV Kodeksu karnego i skierowanych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Istotą tego przestępstwa jest zmuszanie do kontaktu seksualnego osoby, która na taki rodzaj obcowania nie wyraża zgody. Gwałt godzi w takie dobra chronione prawem, jak wolność dokonywania wyborów w sferze własnego życia seksualnego, bez przymusu i karalnej ingerencji ze strony innych osób. Wolność wyboru dotyczy zarówno sposobu i momentu realizacji swojej aktywności seksualnej, jak również innych okoliczności, w tym, doboru partnerów, ich liczby i zgody na określone zachowania seksualne.
Przestępstwo gwałtu jest przestępstwem umyślnym, które może zostać popełnione w zamiarze bezpośrednim (art. 9 § 1 k.k. – sprawca chce popełnić przestępstwo), natomiast wystąpienie zamiaru ewentualnego (sprawca przewidując możliwość popełnienia przestępstwa, godzi się na to – art. 9 § 1 k.k. in fine) można wyobrazić sobie np. w sytuacji, gdy sprawca nie jest pewien, czy opór ma charakter realny czy pozorny i pomimo tego podejmuje lub kontynuuje działanie.
Przestępstwo zgwałcenia ma charakter skutkowy, a znamieniem skutku jest doprowadzenie innej osoby do obcowania płciowego lub poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności.
Sposób działania sprawcy przestępstwa gwałtu z art. 197 § 1 k.k. polega na użyciu: przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu. Obecnie, po nowelizacji, która weszła w życie w dniu 13 lutego 2025 r., katalog karalnych zachowań sprawcy poszerzony został o działanie „w inny sposób” pomimo braku zgody. Pierwsze trzy określenia (przemoc, groźba lub podstęp) zostały zdefiniowane w dotychczasowej doktrynie i orzecznictwie sądów. Zachowania sprawcy mogą polegać na przykład na użyciu siły fizycznej (np. przytrzymywaniu, biciu), groźbach użycia przemocy (np. spowodowania bólu lub obrażeń u ofiary lub innej osoby), wprowadzeniu w błąd lub wykorzystaniu błędu ofiary w zakresie procesów decyzyjnych (np. podstępnym podaniu narkotyku lub innego środka odurzającego) oraz na wielu innych zachowaniach uzależnionych od konkretnych sytuacji. Ich wspólnym mianownikiem jest pokonywanie sprzeciwu bądź oporu ofiary przed współżyciem lub innymi czynnościami seksualnymi, a w niektórych sytuacjach także oddziaływanie innymi środkami na możliwość świadomego i swobodnego podjęcia decyzji. W przypadku nowego znamienia strony przedmiotowej, tj. doprowadzenia osoby do obcowania płciowego w inny sposób niż przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem i pomimo braku jej zgody, wykładnia przepisu może nasuwać trudności. Na gruncie dotychczasowego orzecznictwa trudno zdekodować desygnat „braku zgody” w nowym ujęciu przepisu – nie wiadomo czy zgoda na współżycie bądź jej brak powinny zostać wyrażone w określony (wyraźny, bardziej widoczny dla odbiorcy) sposób, czy jak dotychczas, wystarczający będzie brak sprzeciwu co do podejmowanej wspólnie (równocześnie) bądź z inicjatywy jednej strony aktywności w działaniu. Jawi się pytanie, czy sama np. obojętność partnerki lub partnera w trakcie kontaktu seksualnego nie będzie wykorzystywana w sporach prawnych np. pomiędzy byłymi małżonkami czy konkubentami czy partnerami. Nowa konstrukcja przepisu może uzasadniać takie obawy. Prawidłowa interpretacja znowelizowanej treści przepisu z pewnością nastąpi w toku wykładni sądowej w konkretnych sprawach.
Należy pamiętać, że zgoda partnera seksualnego na określoną formę zachowań seksualnych nie musi oznaczać zgody na inne zachowania lub kontynuację zachowań proponowanych przez współpartnera. Jeśli na przykład w trakcie stosunku dojdzie do zachowań, na które partner lub partnerka nie wyraża zgody, to od tego momentu możemy mieć do czynienia z przestępstwem zgwałcenia. Należy też mieć na uwadze, że dla uznania określonego zachowania seksualnego za przestępstwo nie jest konieczne użycie siły fizycznej przez sprawcę, jak również, opór ofiary nie musi się wyrażać jej fizyczną obroną. W orzecznictwie sądowym przed nowelizacją przyjęto, że „Czyn z art. 197 k.k. stanowi zamach na wolność seksualną ofiary oraz nie musi łączyć się z powstaniem na ciele w wypadku zgwałcenia obrażeń i o ile uzewnętrzniony jest brak zgody pokrzywdzonej, racjonalnie do proporcji sił, to mamy do czynienia z realizacją znamion tego przestępstwa. (…) opór ofiary nie musi polegać na fizycznym przeciwstawieniu się użytym przez sprawcę środkom zmuszania i w zależności od sytuacji jego dostrzegane dla sprawcy uzewnętrznienie może sprowadzać się do innych form np. płaczu, ustnych wypowiedzi, szarpania czy prób wzywania pomocy” (tak: SA w Katowicach, sygn. II AKa 72/09).
Art. 197 § 1a k.k. penalizuje doprowadzenie do obcowania płciowego przy wykorzystaniu braku możliwości rozpoznania przez ofiarę znaczenia czynu lub pokierowania przez nią swoim postępowaniem. Treść przepisu wskazuje, że chodzi o sytuację całkowitej niepoczytalności osoby pokrzywdzonej przestępstwem. W przypadku znacznego ograniczenia zdolności do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postepowaniem, zastosowanie będzie miała regulacja z art. 198 k.k.
Znamiona przemocy, groźby bezprawnej, podstępu lub innego sposobu działania mimo braku zgody dotyczą zarówno doprowadzenia do „obcowania płciowego”, jak i „poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności” (art. 197 § 2).
Obrona przed zarzutami popełnienia przestępstwa seksualnego, w tym przestępstwa zgwałcenia, wymaga zarówno wiedzy prawnej, jak i umiejętności procesowych. Zdarza się, że oskarżenia o gwałt oparte są na pomówieniach motywowanych rozmaitymi względami, co bywa szczególnie niebezpieczne przy braku innych świadków całego zdarzenia lub jego fragmentu. Obrona wymaga w takich wypadkach podjęcia działań procesowych zmierzających do weryfikacji i prawidłowej oceny twierdzeń stron. Często wiąże się to z koniecznością przeprowadzenia wielu dowodów, w tym, dowodów z opinii biegłych lub ekspertów różnych specjalności (np. z zakresu genetyki, psychologii, seksuologii). Dodatkowo przepisy postępowania karnego przewidują w przypadku niektórych przestępstw seksualnych pewne ograniczenia dowodowe, związane z przesłuchiwaniem osób pokrzywdzonych. Dlatego korzystanie przez osoby podejrzane i oskarżone o popełnienie przestępstw seksualnych z pomocy profesjonalnego obrońcy już od chwili zatrzymania lub przedstawienia pierwszych zarzutów karnych może mieć istotne znaczenie dla prawidłowej realizacji prawa do obrony w toku całej sprawy. Kancelaria posiada wieloletnie doświadczenie w prowadzeniu obrony w tego typu sprawach.
Pełna i aktualna treść przywołanych w tekście przepisów zawarta jest w Dzienniku Ustaw.
adwokat Marek Dulniak
Warszawa, 13 lutego 2025 r.
Czytaj również: